Talanwang

TALANWANG

may lumang salita pala / tayong katugma ng aswang

sa walang utang na loob, / kahulugan ng talanwang

di man lang magpasalamat, / puso ma'y nakabuyangyang

sa pinagkakautangan / ng loob, para kang timang

bakit di magpasalamat / kung nabigyan ka ng pabor

sapagkat katumbas nito'y / ang dignidad mo o honor

halimbawa'y nabigyan ka / ng magulang mo ng motor

kung walang pasasalamat, / que barbaridad, de horror

pinag-aral ng magulang / hanggang ikaw ay lumaki

naging maganda ang kutis, / bumulas na binibini

nang magkaroon ng syota, / sumama na sa lalaki

"wala kang utang na loob," / ina mo sa iyo'y sabi

isa ka nga bang talanwang? / anong sakit na salita

masabihan ka nang ganyan, / tila puso'y hinihiwa

huwag magpadalus-dalos / sa mga pasya mong sadya

ay, alalahanin mo rin / ang magulang mong dakila

kung nasa tamang edad na / ay saka ka na magpasya

huwag hayaang mahulog / sa lilim ng punong mangga

lagi kang magpasalamat / sa nakamit na biyaya

huwag kang maging talanwang, / mahalin ang ama't ina

- gregoriovbituinjr.

10.12.2022

* talanwang - [Sinaunang Tagalog] walang utang na loob

(mula sa UP Diksiyonaryong Filipino, pahina 1212)

Komunal

KOMUNAL

mabigat ang imaheng umuukilkil sa isip

kapara ng balaraw na sa likod ko'y humagip

may pag-asa bang ang bayang nagdurusa'y masagip

sa kuko't bituka ng mapagsamantala't sipsip

noong primitibo komunal, walang pang-aapi

lahat ay nagbibigayan, walang makasarili

may paggagalangan, kapwa'y di isinasantabi

tribu'y pinangangalagaan ng mga bagani

sa panahon ngayon ng paghahari ng agila

kapitalistang nabundat na'y nais bumundat pa

habang manggagawa'y tila langgam sa sipag nila

mababang sweldo'y pinagtitiyagaan talaga

pribadong pag-aari ang ugat ng kahirapan

kaya mayamang iilan ay lalong yumayaman

habang laksang dukha'y batbat pa rin ng karukhaan

anumang sipag at tiyaga'y di pa rin umalwan

abanteng lipunang komunal ang pinapangarap

matayo ang lipunang makatao't mapaglingap

upang dukha'y maiahon sa kumunoy ng hirap

lalo't uring manggagawa'y magkakaisang ganap

- gregoriovbituinjr.

10.11.2022

_abag

_ABAG

tulong daw sa Sebwano ay abag

alitan at suntukan ay babag

hangin sa tiyan naman ay kabag

pakiramdam ng awa ay habag

di pagsunod sa batas ay labag

paggutom sa kakatayi'y tabag

at tunog ng paghakbang ay yabag

- gregoriovbituinjr.

10.11.2022

* abag - mula sa UP Diksiyonaryong Filipino, p. 1

* tabag - mula sa UPDF, p. 1195

Makatang lungsod

MAKATANG LUNGSOD

ako'y isang makatang lungsod

na pagtula'y ikinalulugod

maralitang kayod ng kayod

matatag, matibay ang tuhod

tula'y hinggil sa mga kwento

sa mga lansangang narito

na sementado't aspaltado

maging katawang buto-buto

makinang na ilaw sa gabi

mga nagkikinangang poste

maririkit ditong babae

kwento rin ng tuso't salbahe

ang mahahabang eskinita

ang naglulutangang basura

maruruming ilog at sapa

mga dyip na nagkakarera

madalas magbilang ng pantig

sa tugma't sukat niyang hilig

sa manggagawa'y kapitbisig

isyu nila'y sinasatinig

isang makata ng Sampaloc

sinusunod ang tinitibok:

bilin sa awiting Tatsulok

ang dukha'y ilagay sa tuktok

- gregoriovbituinjr.

10.10.2022

Ni-reset

NI-RESET

kagabi, sinabihan akong dumalo sa pulong

kinabukasan, paksa'y plano ng organisasyon

kanina, gumising ako ng pagkaaga-aga

dumating ng ikasampu sa takdang opisina

naghintay ako ng pagkatagal, walang dumating

iyon pala'y ipagpapaliban nila ang miting

bakit ganoon, ganyan ba sila magpahalaga

sa kasamang inaya sa pulong na wala sila?

wala ba akong kwenta't sila'y walang pakialam

dumalo ako sa pulong ngunit sila'y nang-indyan

o dahil lang wala ang pangulo't bise pangulo

at sekretaryo heneral lang ang kausap nito

ang salita nila'y di nila pinahalagahan

pagtupad ko sa usapa'y di pinahalagahan

tingin ba ng kausap nila'y bakit ako kasi

gayong tagahawak lang ako ng plakard sa rali

wala ang pangulo't ang bise pangulo'y maysakit

ako ang pinadalo, dokumento'y aking bitbit

ni-reset, kahit kaytagal kong naghintay sa opis

gayong inihanda ko na ang dapat na papeles

ako ba'y mali o di nila kursunadang sadya

sa rali'y tagabitbit lang daw ako ng bandila

di ba't nakakainis ang ginawa nilang ito

sa oras ng pultaym na tulad ko'y walang respeto

- gregoriovbituinjr.

10.09.2022

Kami

KAMI

totoo kami sa pakikibaka

seryoso kami sa pakikibaka

matapat kami sa pakikibaka

narito kami sa pakikibaka

kaya huwag nila kaming gaguhin

ang masa'y huwag nilang gagaguhin

uring manggagawa'y huwag gaguhin

kaming mga dukha'y huwag gaguhin

patuloy kami sa aming layunin

patuloy kami sa aming mithiin

patuloy kami sa aming hangarin

hanggang asam na tagumpay ay kamtin

kumikilos kami ng buong tapat

kumikilos kami ng nararapat

- gregoriovbituinjr.

10.08.2022

Buhay bilang makata ng maralita

BUHAY BILANG MAKATA NG MARALITA

simula nang magkaisip ako na'y nagmakata

bata pa lang, kapatid at magulang na'y natuwa

sa dyaryong pangkampus nang magsimulang malathala

ang aking mga kwento, sanaysay, payak na akda

mga katropa'y nagpapagawa noon sa akin

ng tulang kaibig-ibig para sa susuyuin

kinatha ko ang marapat upang sila'y sagutin

ng sinisinta nilang ang puso'y nabihag man din

hanggang maging tibak, nagpatuloy sa pagsusulat

na layuning sa dukha't obrero'y makapagmulat

maambag ang kaya sa mga isyung sumambulat

nang makaipon ay naglathala na rin ng aklat

mula istap, nahalal sa mataas na posisyon

bilang sekretaryo heneral ng organisasyon

ng maralita, misyong labanan ang demolisyon

depensahan ang maralita'y aming nilalayon

dyaryong Taliba ng Maralita'y pinanghawakan

dahil tanging pahayagang pinaglalathalaan

ng mga kwento, sanaysay at tula ko sa bayan

litrato't ulat ko'y dito ninyo matutunghayan

minsan ay bumibigkas ng tula sa mga rali

sa samutsaring isyu, mahal na tubig, kuryente

pagtula na ang aking bisyo sa araw at gabi

itinutula'y maraming paksa't bagay na simple

salamat sa pagtanggap bilang makata ng dukha

ito'y taospusong paglilingkod sa maralita

lalo na sa kapatid at kauring manggagawa

maraming salamat sa pagtanggap sa aking tula

- gregoriovbituinjr.

10.07.2022

Sibuyas

SIBUYAS

nakakaluha ang pagtatalop

pati paggagayat ng sibuyas

tila sa balikat mo'y sumubsob

ang mukha kong di maaliwalas

pinagmasdan ko ang iyong labi

at mga mata mong mapupungay

kayganda ng iyong angking ngiti

na sa puso ko'y nakabubuhay

iyang sibuyas daw ay maganda

sa katawan lalo't kalusugan

sa pagkain nati'y pampalasa

at gamot din daw sa karamdaman

huwag lang balat-sibuyas tayo

sa pakitungo natin sa madla

o maging maramdaming totoo

pag isyu'y di kaya, namumutla

ah, sibuyas, sarap mong kainin

kasama ng kamatis at bawang

sibuyas lang, ulam na sa akin

sa suliranin ko'y pumaparam

- gregoriovbituinjr.

10.07.2022

Bakit?

BAKIT?

bakit pinagpipitagan ang mga masalapi?

dahil ba mayaman, ugali ma'y kamuhi-muhi?

bakit ginagalang ang may maraming pag-aari?

lupa'y inagaw man sa magsasaka't aping lahi?

bakit yaong may mga salapi'y nirerespeto?

ginto't pilak na ba ang batayan ng pagkatao?

balewala magsamantala man ang donya't donyo?

ginagalang ang mapera kahit asal-demonyo?

ah, nasaan na ang pakikipagkapwa kung ganyan?

na kaya ka lang nirerespeto'y dahil sa yaman?

habang dangal ng obrero't dukha'y niyuyurakan

ang mga walang-wala'y tinuturing na basahan!

maraming nagsisipag ngunit iba'y mauutak

upang yumaman, makamit ang respeto't palakpak

kahit ang kapwa'y hayaan lang gumapang sa lusak

basta makuha lang ang tatlumpung pirasong pilak

ayoko ng ganyang lipunang mapagsamantala!

na pulos kaplastikan ang umiiral talaga

nais kong matayo'y mapagkapwa-taong sistema

lipunang makataong may panlipunang hustisya!

mabigat ang kahilingan ngunit dapat kumilos

upang mawakasan ang sistemang mapambusabos

sinasapantaha kong darating ang pagtutuos

upang pagsasamantala'y tuluyan nang matapos

- gregoriovbituinjr.

10.06.2022

Almusal

ALMUSAL

tara, kain tayo, may sibuyas,

kamatis, at sanlatang sardinas

payak na ulam, galing sa patas

kahit madalas na bulsa'y butas

kailangang maagang gumising

dahil mahirap nang tanghaliin

at kaylayo pa ng lalandasin

upang magampanan ang tungkulin

ipagluto muna ang pamilya

mahirap magutom, kain muna

upang may lakas tayo tuwina

ang katawan, puso't isip, paa

tara, kaibigan, kain tayo

nang may lakas sa pagtatrabaho

araw-gabi'y gawaing totoo

mababa man o kulang ang sweldo

- gregoriovbituinjr.

10.06.2022

Ngiti

NGITI

ay, napakaginaw ngayong gabi

wala pa siya sa aking tabi

ngayon lang nagkahiwalay kami

ng banig, anong nangyari kasi?

tumagay muna ng isang bote

ganyan ba talaga ang babae

isip ko'y anong tamang diskarte

sa pagpaparating ng mensahe

heto, hanap ko ang kanyang ngiti

kailan ko makikita muli

sana bukas ng gabi'y magawi

siya sa bartolina kong sawi

nais kong hagkan siya sa labi

sa tagay, ako na'y naglupagi

paano ba ang daan pauwi

kung ako'y lango na't humihikbi

- gregoriovbituinjr.

10.05.2022

Lumiit na ang magasing LIWAYWAY

LUMIIT NA ANG MAGASING LIWAYWAY

Munting sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Ngayong 2022 ang sentenaryo o ikasandaang anibersaryo ng magasing Liwayway. May kasabihan nga ang ilang manunulat na naringgan ko, "Pag hindi ka pa nalathala sa Liwayway, hindi ka pa magaling na manunulat." May nagsabi sa aking nabasa raw nila ako sa Liwayway ngunit hindi ko iyon alam, dahil minsan lang o mga tatlong beses lang ako nagpasa, at kung nalathala man ay hindi ko nakita.

Bata pa ako'y kilala ko na ang Liwayway. Dahil laging bumibili niyon ang aking ama. Nakahiligan ko rin magbasa ng komiks na inaarkila sa kanto. Nang magbinata na ako'y ako na ang bumibili ng Liwayway. Nakadaupang palad kong minsan ang editor nitong si Reynaldo Duque, bandang 2001, nang magkaroon ng aktibidad pampanitikan ang LIRA (Linangan sa Imahen, Retorika at Anyo) sa German Library sa Aurora Blvd.

Nang magka-pandemya, halos hindi na ako nakabili ng Liwayway. Hindi na rin kasi nakakalabas ng bahay. At nalaman ko na lang na nawala na ito sa pamilihan, tulad ng news stand na binibilhan ko sa tapat ng simbahan ng Quiapo, at sa National Book Store.

Kahapon, Oktubre 4, bumili muna ako ng gamot at magasing Enrich sa Mercury Drug. Matapos iyon ay nagtungo na ako sa National Book Store sa Ali Mall. Nakita ko ang dati kong kaklase sa paralegal na nagtatrabaho roon. Tinanong ko kung may Liwayway na. Wala raw dumating sa kanila, kaya pinapunta niya ako sa National Book Store sa tapat ng Gateway na may ilang palapag ang taas. Noon ay nakakaabot pa ako ng ikaapat na palapag niyon, ngunit ngayon ay hanggang ikalawang palapag na lang.

Buti at natsambahan ko ang Liwayway magasin doon, na natatakpan ng ibang magasin. Dalawang isyu ang aking nabili. Ang isa'y isyu ng Marso 16-31, 2020, dalawa't kalahating taon na ang nakararaan. Habang ang isa'y ang sariwang isyu ng Setyembre 2022, na kung hindi ka maghahalungkat ay hindi mo makikita. 

Nang makita ko ang bagong Liwayway ay lumiit na ang sukat nito. Wala akong ruler upang makita ang eksaktong sukat, kundi nilitratuhan ko na lang upang inyong makita. Ang sukat ng Liwayway ngayon ay halos malaki lang ng kaunti sa pinagsusulatan kong Taliba ng Maralita, ang opisyal na pahayagan ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML). May sukat ang Taliba na kalahating short bond paper o 5.5 x 8.5 inches.

Lumiit ang sukat subalit maraming laman pa rin. Kaysarap muling magbasa ng Liwayway. Subalit kung dati ay P40 lang ang malaking Liwayway, ngayong lumiit na ito'y mabibili na sa halagang isandaang piso (P100).

Lumiit man ang Liwayway ay nakakatuwang ito'y nagpapatuloy. Lalo na ngayong taon na sentenaryo nito. Pagpupugay sa lahat ng bumubuo ng Liwayway, pati na ang lahat ng mga naging manunulat, makata, at nobelistang nalathala rito. Pagpupugay rin sa aking mga kaibigan at kakilalang nalathala sa magasing Liwayway! Mabuhay kayo, mga kapatid sa panulat!

Pagpupugay sa ikasandaang taon ng magasing Liwayway!

Aklatan

AKLATAN

nabubuhay ako sa aklatan

ang daigdig kong kinamulatan

na punong-puno ng kasaysayan

panitikan yaring kinagisnan

butihing ina'y una kong guro

na marami sa aking tinuro

at nilakbay ko'y maraming dako

pati lungsod ng digma at guho

binasa'y sanaysay, kwento't tula

pati sulatin ng matatanda

binasa'y magagaling na akda

ng maraming awtor na dakila

salamat sa aklatang ang alay

ay dunong na aking nadidighay

may mga diyalektikong taglay

sa pagkatao'y nagpapahusay

- gregoriovbituinjr.

10.05.2022 

(World Teachers Day)

Paalala

PAALALA

huwag mong iwan ang iyong gamit

kung saan-saan, baka mawaglit

baka madampot ng nang-uumit

ang araw mo'y tiyak anong lupit

at sisisihin mo pati langit

sa munting mali mo't isang saglit

halimbawa, ikaw ay ginitgit

aba'y isipin mo na kung bakit

baka sitwasyo'y ikagagalit

paano kung sinta ang nawalan

ah, kahiya-hiyang kalagayan

pagkat di listo sa kaganapan

bigyang halaga ang kasamahan

huwag palupig sa kasamaan

at tugisin ang may kasalanan

ah, tandaang kayhirap mawalan

ng gamit nating pinaghirapan

kaya maging listo lagi, bayan

- gregoriovbituinjr.

10.04.2022

Hapag

HAPAG

munting hapag ang bigay ni misis sa kaarawan

kaygandang alay na pumuno ng kaligayahan

malaking tulong sa mga gawain sa samahan

pati pagsulat ng isyu, historya't panitikan

mesita sa Espanyol, hapag sa sariling wika

munti kong kasangga sa pagsulat ng dusa't luha

katuwang sa mga isyu ng manggagawa't dukha

nagsasalaysay, kumakatha, at nagmamakata

pasalamat ko'y taospuso, yakap ko'y mahigpit

nang guminhawa sa pagkatha ng langit at pait

sa pamamagitan ng kwento, tanaga at dalit

dalawang puso mang magkalayo'y nagkakalapit

- gregoriovbituinjr.

10.02.2022

Unang araw ng Oktubre

UNANG ARAW NG OKTUBRE

sa pamangkin kong si Sten, maligayang kaarawan

nawa'y lagi kang malusog at malakas ang katawan

habang ako nama'y iba ang nais na patunguhan

daang bihirang tahakin ang aking nilalakaran

unang araw ng Oktubre ay may bagong lalandasin

habang yaring mga sugat ay akin nang lalanggasin

mga salita't kataga sa laot ay lalambatin

halimaw ay iiwasan baka ako'y lalapain

ang timbangan o kiluhan ang tatak ng isang Libra

na ang dagsin o grabidad sa bagay ay humihila

pababa, ano ang bigat, gaano ang gaan niya

ano kaya ang katumbas ng lakas nito o pwersa

unang araw ng Oktubre, madaling araw na'y gising

makata na'y naglulubid, wala man sa toreng gawing

mga bituin sa langit ay patuloy sa pagningning

habang yaong pamayanan ay patuloy sa paghimbing

- gregoriovbituinjr.

10.01.2022

Lumbera

LUMBERA

(Abril 11, 1932 - Setyembre 28, 2021)

payak ang puntod ng Pambansang Alagad ng Sining

umalis siyang puso'y nag-aalab ng magiting

sa masang pinaglingkuran niyang buong taimtim

may apat akong aklat niyang sa akin nanggising

sapagkat siya't tunay na makata't makabayan

ang kanyang mga akda nga'y aking pinag-ipunan

ang una kong libro niya'y tungkol sa panulaan

tuwa ko nang siya'y nakadaupang palad minsan

minsan lamang, isang beses, di na iyon naulit

subalit akda niya'y binabasa kong malimit

hinggil sa pelikula, tula, masang nagigipit

ang hustisyang panlipunang di dapat ipagkait

pagpupugay sa maestro, kay Sir Bien Lumbera

simpleng ngiti, mapagkumbaba, lahad ay pag-asa

sa ating panitikan, poetika, politika

payak man ang puntod, sa bansa'y maraming pamana

- gregoriovbituinjr.

09.28.2022

* Tulang nilikha sa unang anibersaryo ng kamatayan ni Sir Bien Lumbera

* Ang litrato ng puntod ay mula sa fb page ng Sentro Lumbera

* Ang una kong aklat niya'y ang Tagalog Poetry 1570-1898, ang tatlo pa'y ang Suri: Pag-arok sa Likhang Panitik, ang Poetika/Pulitika: Tinipong mga Tula, at ang Isang Sanaysay Tungkol sa Pelikulang Pilipino.

Pagpupugay sa 5 namatay na rescuer

PAGPUPUGAY SA LIMANG NAMATAY NA RESCUER

kasagsagan ng bagyong Karding nang sila'y mawala

buhay nila'y pinugto ng bagyong rumaragasa

bigla raw nag-flash flood ng life boat ay inihahanda

gumuho ang isang pader, ayon pa sa balita,

doon sa limang rescuer ay umanod na bigla

sila'y nagsagawa ng isang rescue operation

sa lalawigan ng Bulacan ginawa ang misyon

sa bayan ng San Miguel, iligtas ang naroroon

ginampanan ang tungkulin sa atas ng panahon

ngunit matinding baha ang sa kanila'y lumamon

tagapagligtas natin silang limang nangamatay

tungkuling sa kalamidad ay magligtas ng buhay

ng kanilang kapwa, ang buhay nila'y inialay

upang mailigtas ang iba, mabuhay, mabuhay!

sila'y mga bayani! taospusong pagpupugay!

- gregoriovbituinjr.

09.28.2022

* mga litrato mula sa google

Paggawa ng buod ng Orosman at Zafira ni Balagtas

PAGGAWA NG BUOD NG OROSMAN AT ZAFIRA NI BALAGTAS

Maikling sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr. 

Isang dahilan na naman upang magpahaba ng buhay. Isang proyekto na naman na dapat kong pagtuunan ng pansin.

Labis akong natuwa nang makita ko sa Solidaridad Bookshop ang nag-iisang sipi ng aklat na Orosman at Zafira na komedya ni Francisco Balagtas, ang may-akda ng Florante at Laura. Si Virgilio S. Almario ang editor niyon. Hindi ko na pinakawalan ang aklat na iyon at agad kong binili. Nagkataon lang na galing ako sa isang pulong sa isang lider na taga-San Andres sa Maynila, nang maisipan kong dumaan sa Solidaridad Bookshop na isang sakay lamang mula sa kanila, habang malayo naman ang aking inuuwian ng mga panahong iyon, sa aming tanggapan sa Lungsod ng Pasig. 

Nabili ko ang aklat na iyon sa halagang apatnaraang piso noong Hunyo 3, 2021. Isang collector's item sa tulad kong mahilig sa panitikan.

Pambihira ang aklat na iyon, dahil ang karaniwang alam lang natin ay ang Florante at Laura lang ang mahabang tula ni Balagtas na nalathala dahil ang iba'y nangawala na, at marahil ay nadamay sa sunog sa Udyong Bataan noong siya'y nabubuhay pa. Meron pa pala siyang ibang mahabang akda na natagpuan at nailathala sa ating panahon.

Nang mabili ko ang aklat na Orosman ay inisip kong huwag lang itong maging pansarili ko lang, na ilalagay ko lang sa munti kong aklatan, collector's item, babasa-basahin, tapos na. Ang nais ko'y gawan ng buod ang aklat na ito para sa mga susunod na henerasyon.

Nais ko itong simulan, lalo na't mas mahaba ng ilang ulit ang Orosman at Zafira kaysa Florante at Laura. 

Ang Kay Celia ay may 22 saknong o 88 taludtod. Ang Sa Babasa Nito ay may 6 na saknong o 24 taludtod. At ang buong akdang Florante at Laura ay may 399 saknong o 1596 taludtod. Sa kabuuan ay may 1708 taludtod ang Florante at Laura.

Ang Orosman at Zafira naman ay may 9034 taludtod. Bagamat kagaya ng Florante ang estilo ng pagtula sa Orosman, labingdalawang pantig sa bawat taludtod, sa saknong na may tigaapat na taludtod, may ilang saknong na isa lang o dalawa ang taludtod. Dahil ang anyo nito'y tulad ng dula, na hindi kasama sa bilang ng taludtod ang mga pangalan ng nagsasalita, kundi ang mga sinabi nilang patula.

Ang pagbasa at paggawa ng buod ng Orosman at Zafira ang nais kong simulan bilang habambuhay na proyekto, na maaari kong matapos sa loob ng apat o limang taon, dahil sa dami rin ng iba pang ginagawa, na sana'y aking magawa habang kaya pa.

Marahil ay sadyang para sa akin talaga ang sipi ng librong Orosman at Zafira na aking nabili, at ang naibigay nitong pagkakataon na mapasaakin ay hindi dapat masayang. Maraming salamat, Balagtas, sa isa mo pang akda.

Ondoy at Karding

ONDOY AT KARDING

dalawang bagyong nanalasa 

halos magkaparehong petsa

Setyembre dalawampu't lima

at hanggang kinabukasan pa

nang mag-Setyembre Bente-Sais

anim-na-oras lang, kaybilis

ng Ondoy nang ang Metropolis

ay nilubog, baha'y hagibis

Karding din ay napakatulin

typhoon signal four na tinuring

mga ulat ay ating dinggin

sa Quezon namuro si Karding

handa ba tayo sa ganito?

sa tumitinding klima't bagyo?

pag nanalanta na'y paano?

kay Ondoy ba tayo'y natuto?

panawagang Climate Justice Now

ay narinig bang inihiyaw?

ang aral ba nito'y malinaw?

na sa puso't diwa'y lumitaw?

- gregoriovbituinjr.

09.27.2022